Naniniwala Ka Ba sa Rehab?

Lualhati Abreu


"Ang mga petsay, iimbestigahan na naman ang mga molave," ang madalas sambitin ng mga batang detenido pag ang mga me edad nang kadre-detenido ay sinusundo para imbestigahan.

TATLO, apat na araw nang madilim ang paligid. Hindi lang dahil ang nakayungyong sa amin ay nagtataasang puno't kawayan sa masukal na bahaging yon ng kabundukan ng Mauban, Quezon, sa ST. Madilim din pati ang langit. Hindi sumisilay ang araw kahit sandali man lang. Taghabagat noon. Ang hanging habagat ay me dalang ulan at madalas humihigop ng bagyo. Tuloy-tuloy ang pag-ulan – lalakas, hihina, panaka-naka'y titigil, pero sumandali lang.

Magnonobyembre na, abuhing Nobyembre, ika nga. Hindi ko mapiho kung a-29 o a-30 ng Oktubre. Ang tantya ko, mas o menos, dalawang linggo na akong nakadetine sa kampong bimbinan para sa mga hinusgahang government deep penetration agents o DPA, mas kilala sa tawag na Deps ng mga rebolusyonaryo. Tanda ko, 14 ng Oktubre nang dakpin at dalhin ako, gapos ang mga kamay, sa kampong bimbinang yon.

Wala ako maski anuman para markahan ang paglipas ng oras at araw. Sinamsam ang aming mga personal na gamit, relo't alahas, notbuk at bolpen. Ang itinira lang sa bawat detenido ay dalawang palitan ng damit – tisert, pantalon o shorts, panloob at malong sa merong malong. Pati mga sapatos at pak ay pinagkukuha. Tangi atang ang magandang mestisahing si Renee, isang kadreng panrehiyon mula sa Bikol at kumikilos sa South Quezon, ang pinayagang mag-ingat ng de-salaming powder compact na upod na ang pulbos.

Dalawa o tatlong oras na ata ang lumipas nang lumipat si Romy sa kabilang hall sa bandang kanan, nakaharap sa kwadranggel na pinaliligiran ng apat na hall ng mga tarima ng mga detenido. Pumayag sina Boots na siya'y makipag-usap ke Allan makapananghali.

Si Allan ang matalik na kaibigan, barkada't kasabaying aktibista ni Romy sa UST. Sabay rin silang umakyat sa kabundukan ng Laguna-Quezon para lumahok sa armadong pakikibaka. Hindi ko pa nakikilala si Allan. Hindi ko matandaan kung nagkita na kami. Lagi siyang ikinukwento sa akin ni Romy.

Boots ang tawag ng mga detenido sa mga myembro ng Task Force OPML o Oplan Missing Link, ang kampanya para lipulin ang diumano'y mga Deps sa loob ng Partido Komunista ng Pilipinas sa Southern Tagalog. Minsan, tinatawag din silang Petsay dahil sa kanilang pagiging bata o pagkauhugin sa rebolusyon. Marami kina Boots ay nagsimula bilang estudyanteng aktibista sa isang kilalang unibersidad sa ST.

"Ang mga petsay, iimbestigahan na naman ang mga molave," ang madalas sambitin ng mga batang detenido pag ang mga me edad nang kadre-detenido ay sinusundo para imbestigahan. Ang tud tud tud ng kanilang boots sa lupang pinagputik ng tuloy-tuloy na ulan ang badya ng kanilang pagdating.

Tigil ang usapang maaaring makairita kina Boots. Tigil ang impit na tawanan ng mga detenido na maipapakahulugang pang-iinis kina Boots. Bakit nga ba naman sila'y nakakahanap pa rin ng pagtatawanan sa kabila ng buhay-at-kamatayan nilang kalagayan? Laging me nakaambang karit na tangan ng aninong nakatalukbong ng kapang itim. Ang mga detenidong takot na mapag-initan, talukbong ng malong para magtulug-tulugan.

Sina Boots ay babae at lalaki. Iba-iba ang kanilang anyo. Me matangkad, me pandak. Me maputi, me kayumanggi. Me me katabaan, me me kapayatan. Me parang maton ang mukha at katawan. Me maamong tulad ng isang butihing madre. Me pasinghal kung magsalita, walang iniwan sa isang maton. Me malumanay din, marahil, dahil dati ngang madre. Pero iisa ang kanilang galit at pagkamuhi sa mga detenidong sa tingin nila'y mga halimaw, at pinaniniwalaan nilang sasakmal sa mga tagumpay ng rebolusyon.

Katabi ko, sa kanang gilid, si Romy. Pareho kaming nasa itaas na deck ng mga tarima. Nasa pangalawa siya mula sa pinakahuling tarima. Pangatlo ako. Bawat hall na me double deck na mga tarima ay apat-na-posteng istrukturang kahoy o kawayan na binububungan ng binanat na rain curtain. Pinakamaliit ang aming hall na nasa bandang silangan, at pinakahuli raw na itinayo. Mahigit lang ata sa 20 ang mga detenido sa hall na yon. Hamak na mas marami ang nasa tatlong hall na me mahigit sa 50 detenido sa bawat isa.

Isa si Romy sa dalawang dinatnan ko na paulit-ulit na bumubulong sa akin mula't mula pagdating ko. Maghabi lang daw ako ng kwento sa pagiging DPA. "Makisakay ka lang sa imbestigasyon ng Task Force," giit niya.

Matangkad si Romy, kayumanggi ang malinis na balat. Makinis ang mukhang maamo, walang prominenteng kurbada sa pisngi. Matangos ang ilong niyang ilong ng isang mestisong artistahin sa pelikula. Malumanay siyang magsalita, puno ng katiyakan sa kanyang mga sinasabi't inihahanay nang mabuti sa kausap. Payat siya, na mas pinapayat pa ng matagal-tagal na ring pagkakabimbin. Kitang-kita ito sa pagtatali niya ng baging sa bewang ng pantalong kupasing itim na gabardin, kundi'y malalaglag ang pantalon. Bata pa siya, wala pang 30 anyos sa tantya ko, nang una kong makita sa bimbinang yon.

"Hindi mo makakayanan ang tortyur," dugtong pa niya. "Tutal naman, mahahabol natin ang husga sa atin sa panahon ng rehabilitasyon."

Sa lahat ng mga kasama ko sa binbinang na yon, siya lang ang walang pag-aalinlangan sa pagsasabing "sama-sama uli tayo sa pagkilos pagkatapos nito." Isa ito sa mga punto ng aming pagkakaisa, isa sa dalawang pangako namin sa sarili.

Hindi ko man lang naringgan ng anumang reklamo si Romy. Tinatawanan lang niya ang baging na ginawang sinturon. Kinuha nina Boots ang sinturong katad na bigay ng isang nakababatang kapatid nang nagdaang Pasko. Pasalamat pa nga siya't ibinalik sa kanya ang nilalastikuhang salamin sa mata.

"Kung hindi nila ito ibinalik, parang bulag ako."

Pero minsan, minsan lang, naringgan ko siya ng pag-aalinlangan sa pinaniniwalaan ng halos lahat na mga detenido at bukodtanging kinukuyapitan ng kanilang pag-asa – ang rehabilitasyon.

"Totoo kaya ang rehabilitasyon?" usal niya sa akin.

Paano ko yon sasagutin? Rehabilitasyon lang, sa abot ng isip at karanasan, ang pinaniniwalaan ng mga detenido na makapagpapalaya sa kanila sa sitwasyong kinalalagyan. Mahirap tumakas, tulad ng tinangka raw ng isang detenido. Bugbog-sarado siya, bali-bali ang tadyang, at kinalbo pa nang muling madakip.

Nagdadalawang-isip din ako sa nasisilip kong pag-asa na mahabol ng Komiteng Tagapagpaganap-Komite Sentral ang sitwasyon. Paano kung huli na ang lahat para sa amin bago sila makaaksyon?

"Para namang tinanong mo kung me langit ba talaga," ang sagot ko ke Romy, sabay taklob ng malong.

Pagmumunimuni ng Isang Kabebe

Diyata’y schizophrenic rin ang kilusan. Split. May dalawang mukha. Magkabilaan. May kaliwa at kanan. Leftism at rightism. May panglabas. May pang-loob. May bukas. May sarado. May kasinungalingang mga patotoo. May dalawang lengguwahe, dalawang boses, dalawang tono ng salita na ginagamit. Ang isa’y pangsentro, at ang isa’y panglabas sa sentro. O labag sa sentro. Itong pangsentro, eto iyong di tumatawa, at di nagmumura. Eto ang ginagamit na lengguwahe tuwing nagmimiting naglalagom tumatalakay ng mga usapin, nagreresolba ng mga suliranin. Eto iyong boses ng Diyos, naghuhusga: Tamang linya, lihis sa linya. Ang kabila nito’y yaong madalas ginagamit sa breyktaym pagkatapos ng mahahaba at masinsinang usapan. Eto iyong mga salitang hitik sa lecheng yawa at mga putangina: mayaman sa mura. Mga salitang parang pag-uutot at pagkakantot na hindi kailangang giyahan gabayan upuan na parang kursong rebolusyunaryo. Eto rin iyong boses na laging nagbibiro, nanunudyo, tumatawa. Boses at salitain na sumasalungat, dumidekonstrak, at rumirebisa sa kani-kanina lang ay napagkaisahang pagtibayin at tupdin. Kung susuriin iisa lang ang tinutukoy dinadala na usapin ng dalawang ito. Sa magkasalungat lang na panig ng iisang dibdib nanggagaling. Habambuhay silang maggigirian, magtutuligsaan, isnaypan, trayduran. “Isentro iyan.” At dadalhin sa gitna ang salaring salita para doon itabi. Upisyal na hihilumin at patatahimikin. Ngunit hindi ito mahihilom, hindi tatahimik: parang sugat sa isip na kikislot-kislot, kikibot-kibot. Lulusot nang lulusot. Gagapangin ang mga namamahinga nang mga usapin. Kamuka’t-mukat ay may mauuga, at magtataka ang mga guwardiya ng gitna, dahil may humihila mula sa ibaba, dinidesentro, nilalabas, dinadagit pabalik sa kadawagan ang paulit-ulit nang ihinimlay at ikinahon. Ganun di natatapos ang dayalektiko ng pagtatalo.

Isang Araw sa Katanghalian

Pinagbabaliktad ko ang mga bato, pinagtutuwad ang mga flower pots, subalit di ko makita ang susi sa pintuan. Siguro nakalimutan ni Jano. Puwede ba iyon? Saan naman kaya si Sarah at ba’t sarado ang mga bintana sa itaas. Di kaya’t nasa loob siya? Nakatulog sa sobrang pagod? Iyong tingala ko at akmang sisipol, bigla may narinig na anasan sa itaas. Boses ni Jano at Sarah. Nagsiseks sila?

Naupo ako sa malaking bato katabi ng saradong pintuan, nagpasyang maghintay. Sa biyak-biyak na sahig na semento sa aking paanan ay nagpuprosesyon ang mga langgam. Nagbabatian, naghahalikan. Niyakap ko ang bakbak na puno ng mga papel at labahan. Sa kabilang apartment kumakanta’t nagigitara ang binatilyong madalas kong nakakasalubong at nakakangitian sa daan. Bye, bye Miss American Pie… Bakit kaya bumalik si Jano. Di ba’t sabi niya’y me importanteng lakad sila ni Omeng ngayong linggo? Umungot ang pintuan sa silid-tulugan. Napaigtad ako. Tapos na sila? Tumayo ako. Aktong kakatok, nang bigla’y pumalandit sa hangin ang maigting na boses ni Sarah, sinundan ng pabulong na sagot ni Jano.

“Ginawa mo na iyan nun! Gagawin mo na naman uli ngayon?”

“Lakasan mo pa!”

Nag-aaway sila?

“Tatakbo ka na naman? Diyan! Diyan kayo mahusay!”

“Marinig ka ng kapitbahay!”

May mga paang nagtatakbo pababa ng hagdan. Kumatok ako. Dire-diretso ang labas ng pintuan ni Jano. Madilim ang mukha nito. Ni hindi ako tinanguan. Pumasok ako, alumpihit ang hakbang, ipinatong ang bakpak sa upuan at dahan-dahang umakyat ng hagdan. Bukas na ang kanina’y nakasarang mga bintana. Nakatanaw sa labas si Sarah, nagyoyosi.

“Bakit iyon?”

Tiim ang bagang niya. Ni hindi ako nilingon. “Dumating ka na pala.”

“Ba’t andito si Jano? Nagpaalam siya bago ako umalis, ilang araw raw siyang mawawala. Me lalakarin sila ni Omeng.”

Nanginginig ang mga daliring me hawak na sigarilyo. Naglalarong parang ulap ang usok sa kanyang mukha.

“Buntis si Emma. Iyon ang lakad nila.”

Girlfriend ni Omeng si Emma. Walang nakaiskedyul na kasalan, pagkakaalam ko. At tensiyonado lagi si Emma sa mga araw na ito. Pero lahat naman kami tensyonado lagi. Sunod-sunod na reyd at hulihan, pagbobomba sa kanayunan.

“Anong pasiya ninyo?”

“Ayaw nilang ipaalam.”

Nila.

“Gusto ipaabort.” Mapait ang ngiti at nanglilimahid sa luha ang mukha na lumingon sa akin.

Saglit akong nagulat. Umiiyak siya? Si Sarah umiiyak?

“Wala bang magagawa ang mga medik sa mga ganitong bagay?”

May punyal na kumislap sa kanyang mga mata. Pagkuway parang pagod na ibinaling muli ang tingin sa bintana. Humugot ng hininga bago nagsalita uli.

“Pinaakyu na nga pero ayaw matanggal ang bata.” Kampante at praktikal uli ang tono ng kanyang salita.

“Buti ipinaalam nila sa iyo?”

“E, hindi nga nila alam pa’no mangtanggal na bata, e.”

Napakunot-noo ako. Dinudurog niya sa pasilyo ng bintana ang hawak na sigarilyo.

“Nagkonsulta sa akin, kung pa’no ko pinatanggal iyong beybi namin, nung iwanan niya ako sa QC, nang tumalilis siya papunta rito sa Mindanao.”

Natulos ako sa aking kinatatayuan.

“Ngayon niya lang binanggit sa akin iyon, alam mo ba? At ngayon niya lang tinawag na beybi namin iyon.”

Nakangiti siyang humarap sa akin, basa ang mukha. “Pagkatapos ng limang taon.”

Patda akong nanatiling nakatitig sa kanya. Sa hataw ng araw na tumatama sa kanyang pisngi, parang maliliit na sapa ang kanyang mga luha.

Shit and Double Shit

May mga araw na para akong ligaw na talangkang walang batong mapagtaguan. Walang makakausap na di ka bubugahan.

Si Jim ay nakahilata sa ratang upuan. Nananakit ang likod ko at kailangan ko ng mahigaan. Ang init sa itaas at mukhang lalong mainit ang ulo ni Sarah. Kahapon pa kami di kinikibo. Pababain ko kaya para mananghalian.

Iyong akmang katok ko sa nakatiwangwang na pintuan, inabutan ko siyang nagmomonologo, na lalong nilakasan pagkapansing nakatayo ako sa kanyang likuran. Ang kailangan raw sa Mindanaw na mga kadre, iyong matatatag. Gusto kong mag-about face. Inspirational talk ang kailangan ko, hindi ED, puwede ba. San na kaya napunta iyong kinakanta niya nung mga nakaraang linggo, tungkol sa husay ng mga taga-Mindanaw. Taga-Mindanaw raw ang nakaisip nung Welgang Bayan, pati na ng Lakbayan. Ngayo’y parang ilang araw na siyang puro puna, puro reklamo. Nagpapagpag siya ng mga alikabok na naipon sa mga tokador at aparador, alauna na, hindi pa siya kumakain. Kagabi’y inumaga siya kangangatngat ng dulo ng kanyang lapis. “Para kang rebolusyunaryong daga diyan, matulog ka na” ani Jim. Bahagya lang siya umangat ng mukha, parang galit pa at binati.

Nadadaganan na raw siya ng karami-raming trabaho. Pa’no raw, iyong mga kadreng maasahan sana ay di nakatiis, nagsialisan. Si Lukas raw na masinop kung magtrabaho ay umuwi na lang, masama pa ang loob. –Ano pa ba ang gusto nila? Sila na nga ang tinutulungan.—Ang tinutukoy ni Lukas, ang mga kasamang Moro. Bumalik na lang daw si Lukas sa Kordi, ni hindi pinruseso ang paglipat, pati trabaho niya sa NSC, iniwanan. Ibaloy naman daw siya talaga, palagay niya raw mas tanggap siya sa kakordilyerahan at mas kailangan, bakit ba niya ipagpupumilit ang sarili niya rito sa Kamorohan.

Napapalakas ang kanyang paghampas ng feather duster, at parang ulap na nagliparan ang alikabok.

“Bibigyan ka naman ng mga kasama ang hirap namang turuan, sa halip na tulungan ka, papasanin mo pa—”

Nahahatsing na tumalilis ako pababa ng hagdan. Nakahilata pa rin si Jim sa ratan na upuan. May nagbukas ng tarangkahan at pabagsak na sinarhan. Bumungad sa pintuan ang nangangasim na mukha ni Beng, at umungot, bumagsak uli ang screen door. Napabalikwas si Jim, inilapag ang pahayagang binabasa.

“Shit that Lito! Shit and double shit!”

“Bakit?”

“Mag-aakyu, hindi man lang magsasara ng pinto?”

Dinatnan niya raw itong ginagalugad ang kanyang hita, nasa gitna ng dalawang tuhod ang ulo, hinahanap ng hawak na karayom ang kanyang acupuncture point sa pagitan ng puwet at titi.

Napahagalpak ng tawa si Jim. “E, hindi naman siguro sinasadya iyon, Beng!”

“Anong hindi sinasadya? Sinabi ko na sa kanya na darating ako Miyerkules! Miyerkules ng tanghali! Oh shit! Shit and double shit!”

Bumukas uli ang pintuan at pumasok na parang naglalakad sa pinagtamnan ng mina si Reni. Nagkatinginan sila ni Beng.

“Ah… ano’ng ginawa mo kay Lito?”

Nasa hagdan si Sarah, yakap-yakap sa braso ang tambak ng mga papel na may balak yatang sunugin. Interesado ang mukha nito.

Sabay na nagturuan sina Reni at Beng.

“Ba’t may bukol iyon si Lito?”

Namewang si Beng. Biglang taas ng dalawang kamay si Reni.

“Teka! Ang akin lang naman, pumili ka man lang sana ng pampukol mo sa noo ni Lito. Plato ko pa, e, ceramic iyon!”

“Ah… tinamaan ba?” At bumunghalit ng tawa si Beng.

Pati si Sarah na napako sa pagkakatayo sa hagdan ay di napigilang makitawa.